Sermaye Piyasasında Hangi Araçlara Yatırım Yapılabilir? Felsefi Bir Yaklaşım
Bir zamanlar bir filozof, insanın bilgiye ve sahip olma arzusuna dair derin bir soru sormuştu: “Bir şeyin sahibi olmak, o şeye gerçek anlamda sahip olmak mıdır?” Sermaye piyasasında da, tıpkı bu soruda olduğu gibi, yatırım yapma ve sahip olma isteği, daha derin bir etik ve epistemolojik sorgulamayı beraberinde getirir. Bu yazıda, sermaye piyasasında hangi araçlara yatırım yapılabileceğini felsefi bir bakış açısıyla inceleyeceğiz. Etik, epistemoloji ve ontoloji gibi felsefi disiplinler ışığında, yatırım yapmanın ne anlama geldiğini sorgulayacağız.
Etik Perspektifinden Yatırım
Etik, doğru ve yanlış arasındaki ayrımları yapmaya çalışan bir felsefe dalıdır. Sermaye piyasasında yatırım yaparken de etik bir sorumluluk vardır. Yatırımcı, yalnızca kazanç sağlamakla kalmaz, aynı zamanda bu kazancın nasıl elde edildiğini, hangi yollarla ve hangi araçlarla kazanıldığını da düşünmelidir. Bir yatırımcı, belirli bir finansal aracı seçerken, o aracın arkasındaki etik duruşu sorgulamalıdır.
Örneğin, kripto para piyasasında yatırım yapmanın etik boyutunu ele alalım. Kripto para, merkeziyetsiz yapısı nedeniyle geleneksel finansal sistemlerden bağımsızdır. Ancak, bu bağımsızlık, regülasyon eksikliği ve anonimlik gibi sorunları da beraberinde getirir. Kripto para piyasasında yapılan işlemlerin çoğu, kara para aklama veya yasa dışı faaliyetlere katkı sağlama potansiyeline sahiptir. Bu durumda, yatırımcılar etik bir ikilemle karşı karşıya kalır: Kazanç elde etmek mi, yoksa topluma zarar vermemek mi daha önemli?
Burada, Immanuel Kant’ın etik anlayışına atıfta bulunabiliriz. Kant, bireylerin her eylemini “evrensel yasa” çerçevesinde değerlendirmeleri gerektiğini savunur. Eğer bir yatırımcı, etik olmayan bir aracın arkasında duruyorsa, bu, sadece bireysel kazancı değil, tüm toplumun refahını da tehdit edebilir. Bu bakış açısına göre, sermaye piyasasında yatırım yaparken, bireysel kazancın toplumsal sonuçlarını göz önünde bulundurmak önemlidir.
Epistemolojik Perspektif: Bilgi ve Yatırım Kararları
Epistemoloji, bilginin doğası, kaynağı ve sınırlarını araştıran felsefe dalıdır. Sermaye piyasasında yatırım yaparken, bilgiye olan yaklaşımımız, kararlarımızı doğrudan etkiler. Bir yatırımcı, yatırım yapacağı aracı seçerken, o araç hakkında ne kadar bilgiye sahip olduğunu, bu bilgiyi nasıl edindiğini ve bilginin güvenilirliğini sorgulamalıdır.
Peter Singer’ın etik ve epistemolojik yaklaşımı, doğru bilgiye dayalı kararların daha insancıl ve etik sonuçlar doğuracağını savunur. Yatırımcılar, kararlarını sadece ekonomik göstergelere dayandırmamalıdır. Ayrıca, seçtikleri araçların toplumsal etkileri, çevresel sürdürülebilirlik ve adalet gibi faktörleri de göz önünde bulundurmalıdır. Bilgiye dayalı kararlar, yalnızca bireysel kazancı değil, aynı zamanda toplumsal ve çevresel iyiliği de amaçlar.
Ancak bilgi edinme süreci karmaşıktır. Sermaye piyasasında yatırım yaparken, yatırımcılar çoğu zaman sınırlı bilgiyle hareket eder. Bu bağlamda, Thomas Kuhn’un bilimsel devrimler teorisini hatırlayabiliriz. Kuhn’a göre, bilimsel bilgi sürekli olarak gelişir ve mevcut paradigmaların ötesine geçmek için devrimsel bir değişim gerekir. Benzer şekilde, yatırım kararları da zaman içinde değişen piyasa koşullarına göre evrimleşir. Yatırımcılar, bu değişimlere nasıl adapte olacaklarını ve doğru bilgiyi nasıl edineceklerini sorgulamalıdır.
Ontolojik Perspektif: Yatırımın Gerçekliği ve Değeri
Ontoloji, varlıkların doğasını ve gerçekliğini araştıran bir felsefe dalıdır. Sermaye piyasasında yatırım yapmak, aslında sermayenin ve finansal araçların ne olduğunu, neyi temsil ettiğini ve bu araçların değerinin ne şekilde oluştuğunu sorgulamayı gerektirir. Yatırımcılar, yatırım yaptığı araçların “gerçekliğini” anlamalıdır.
Örneğin, hisse senetleri, bir şirketin sahiplik payını temsil ederken, tahviller borçlanma aracıdır. Ancak, her iki araç da piyasadaki yatırımcıların beklentilerine dayalı olarak değer kazanır veya kaybeder. Bu, değer kavramının öznel bir hal aldığını ve sadece maddi gerçeklikten ibaret olmadığını gösterir. Ontolojik açıdan bakıldığında, değer, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda psikolojik, kültürel ve toplumsal bir boyut taşır.
Hegel’in diyalektik düşüncesi, her şeyin bir gelişim sürecine tabi olduğunu savunur. Sermaye piyasasındaki değerler de tıpkı Hegel’in diyalektiği gibi, sürekli bir değişim içindedir. Bir yatırımcı, piyasa koşullarındaki değişimlerin “gerçeklik” algısını nasıl dönüştürdüğünü ve buna nasıl tepki vereceğini anlamalıdır. Bu süreç, her yatırımcının ontolojik bir arayışa girmesini gerektirir: Yatırım yaptığı şeyin sadece finansal bir araç mı, yoksa daha derin bir anlam taşıyan bir varlık mı olduğunu sorgulamak.
Felsefi Görüşlerin Karşılaştırılması
Felsefi bakış açılarını birleştirdiğimizde, sermaye piyasasında yatırım yapma kararlarının, yalnızca ekonomik bir mantıkla değil, aynı zamanda etik, epistemolojik ve ontolojik bir değerlendirme ile verilmesi gerektiğini görürüz. Aristoteles, erdemli bir yaşamın, bireyin topluma faydalı olmayı amaçlayan eylemlerinden geçtiğini savunur. Bu bağlamda, yatırımcıların sadece kişisel kazançları için değil, toplumun iyiliği için de yatırım yapmaları gerektiği söylenebilir.
Karl Marx ise sermaye piyasasının, kapitalist sistemin eşitsizliklerini derinleştirdiğini ve sömürüye dayalı olduğunu savunur. Marx’a göre, sermaye piyasasında yatırım yapmak, aslında daha büyük bir yapısal sorunun parçası olmayı kabul etmek anlamına gelir. Bu bakış açısına göre, yatırımcılar, piyasa araçlarını seçerken, bu araçların toplumsal etkilerini ve kapitalizmin daha büyük bir parçası olma durumunu sorgulamalıdır.
Güncel Felsefi Tartışmalar ve Teorik Modeller
Günümüzde, etik ve epistemolojik boyutlar, yapay zeka, çevresel sürdürülebilirlik ve sosyal sorumluluk gibi alanlarla kesişiyor. ESG (Environmental, Social, Governance) kriterleri, yatırımcıların çevresel, toplumsal ve yönetimsel faktörlere dayalı kararlar almalarını teşvik eder. Bu, sermaye piyasalarında etik sorumluluğu önemli bir konu haline getiriyor. Yatırımcılar, yalnızca maddi kazancı değil, aynı zamanda toplumsal sorumlulukları da göz önünde bulundurmalıdır.
Öte yandan, epistemolojik bir yaklaşım, finansal piyasalarda bilgi akışının şeffaflığını ve güvenilirliğini sorgular. Davranışsal finans teorisi, yatırımcıların duygusal ve psikolojik faktörlerden nasıl etkilendiklerini araştırarak, piyasaların rasyonel olmayan dinamiklerini ortaya koyar. Bu, epistemolojik anlamda, yatırım kararlarının sadece bilgiye değil, aynı zamanda bireysel algılara dayalı olduğunu gösterir.
Sonuç: Yatırım ve İnsanlık
Sermaye piyasasında hangi araçlara yatırım yapılabileceği sorusu, yalnızca finansal bir tercih değildir; aynı zamanda etik, epistemolojik ve ontolojik bir arayıştır. Yatırımcılar, finansal araçları seçerken, bu araçların insanlık üzerindeki etkilerini ve gerçekliklerini sorgulamalıdır. Bu yazının sonunda, sermaye piyasasında yatırım yapmanın sadece ekonomik bir karar olmadığını, aynı zamanda insanlık adına büyük sorumluluklar taşıyan bir eylem olduğunu hatırlatmak isterim.
Peki, sermaye piyasasında doğru yatırım kararları almak için neyi esas almalıyız? Kişisel kazancı mı, yoksa toplumsal faydayı mı? Bu sorular, yalnızca yatırımcıların değil, tüm toplumun dikkatlice düşünmesi gereken sorulardır.